Ulanka, Stanówka, Bystrzyca
Tekst i grafika: Krzysztof Czubaszek
© Prawa autorskie zastrzeżone
Parafia Ulan leży nad dwiema rzekami - graniczną Bystrzycą i jej niewielkim dopływem Stanówką. W przeszłości istniała jeszcze na tym terenie rzeka Ulanka. Wzajemne relacje tych cieków wodnych na przestrzeni dziejów były dość skomplikowane.
Stanówka bierze swój początek we wsi Jeziory. Źródła jej należy szukać na tamtejszych podmokłych łąkach, połączonych rowem z rzeką Krzną Południową. Z Jezior Stanówka kieruje się w stronę Gołąbek oraz Dminina, którą to miejscowość oddziela od wsi Rzymy-Rzymki. Następnie rozgranicza Skrzyszew od wsi Kępki i Żyłki, po czym wpływa na teren Skrzyszewa i przez Stok dociera do Ulana by wpaść na koniec do rzeki Bystrzycy. Długość Stanówki wynosi 15,4 km, z czego odcinek przypadający na Jeziory to 1980 m, Gołąbki - 2240 m, Dminin - 2980 m, Skrzyszew - 3700 m, Stok - 2350 m i Ulan - 2150 m.
Na pierwszy rzut oka Stanówka wygląda jak najzwyklejszy rów melioracyjny. Ma proste, dość regularne brzegi, szerokość lustra wody oscyluje w granicach jednego metra, zaś głębokość, w zależności od pory roku, sięga od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów. Od podobnych do niej okolicznych rowów Stanówkę odróżnia jednak
to, że posiada ona oficjalny status rzeki.Nie wiadomo, dlaczego właściwie Stanówka uznana została za rzekę, skoro nie powstała w sposób naturalny. Musiała zostać wykopana przez ludzi, bowiem nie ma jej na mapie województwa lubelskiego, opracowanej przez Karola de Pertheesa w 1786 r., mapie Królestwa Polskiego z 1839 r., mapie Królestwa Polskiego wydanej w 1859 r. w Paryżu, ani też nie wspominają o niej opisy poszczególnych wsi, przez które obecnie przepływa, opublikowane pod koniec XIX w. w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Co ciekawe jednak, w zamieszczonej tam charakterystyce gminy Gołąbki znajdujemy informa
cję, iż nie ma na jej terenie znaczących wód "z wyjątkiem błotnistej rzeczki Krzny (...) i głębokiej wpadliny około 0,567 wiorst w obrębie wsi: Jeziory i Gołąbki". Długość owej wpadliny w przybliżeniu odpowiada długości odcinka Stanówki na terenie tych dwóch wsi, a więc zapewne w owym zagłębieniu terenu zostało później wykopane koryto Stanówki.
Fragment mapy województwa lubelskiego z 1786 r., autorstwa Karola de Pertheesa
Kto, po co i kiedy wykopał Stanówkę? Najłatwiej jest odpowiedzieć na pytanie, w jakim celu. Otóż Stanówka przepływa przez podmokłe łąki, obfitujące w torf, który od dawien dawna okoliczna ludność wydobywała i używała jako opału. O obfitych pokładach torfu informują już wspomniane wcześniej XIX-wieczne opisy takich wsi jak Jeziory, Gołąbk
i czy Dminin. O intensywności wydobycia świadczą zaś najdobitniej liczne wyeksploatowane torfowiska, rozciągające się obecnie wzdłuż obu brzegów Stanówki prawie na całej jej długości. Rzeczkę tę wykopano więc, by odwodnić podmokłe łąki, osuszyć zabagnione torfowiska, a także dać ujście wodzie zalegającej w okolicach Jezior.
Fragment mapy Królestwa Polskiego z 1839 r.
Fragment mapy Królestwa Polskiego z 1859 r.
Kwestii, kto i kiedy wykopał Stanówkę, nie można jednoznacznie rozstrzygnąć. W dostępnych materiałach źródłowych nie ma o tym wzmianki. Żadnymi danymi na ten temat nie dysponują także konserwujące tę rzeczkę dwa inspektoraty (łukowski i radzyński) Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Lublinie. Wiadomo jednak, że Stanówki nie było jeszcze w 1907 r., gdyż w pochodzącym z tego roku opisie gminy Skrzyszew zanotowano, że na jej terenie „rzek i błot nie ma”. Istniała natomiast już w 1910 r., bowiem zaznaczona została na opublikowanej w tym roku austro-węgierskiej wojskowej, topograficznej mapie centralnej Europy. Widnieje również na rosyjskiej topograficznej mapie Królestwa Polskiego z 1914 r. Z kolei z przekazu rodzinnego wiem, iż w czasie okupacji pracowała przy niej grupa Żydów pod nadzorem niemieckich żołnierzy. Poszerzali oni, odmulali i regulowali istniejący już wcześniej rów.
Stanówka na austro-węgierskiej topograficznej mapie centralnej Europy z 1910 r. (1:200000)
Stanówka na rosyjskiej topograficznej mapie Królestwa Polskiego z 1914 r.
Stanówka na wojskowej topograficznej mapie Polski z 1938 r. (1:100000)
Jak już była mowa, w materiałach z końca XIX w., i wcześniejszych, nie ma informacji o Stanówce takiej jaką znamy współcześnie, czyli biorącej początek w Jeziorach i wpadającej za Ulanem do Bystrzycy, bo jej w tamtych czasach po prostu jeszcze nie było. Jednak źródła owe wymieniają inną rzekę o nazwie "Stanówka", przepływającą w sumie całkiem niedaleko od swej współczesnej imienniczki. Przyjrzyjmy się jej bliżej z tego względu, iż to po niej obecna Stanówka przejęła imię.
Na przytoczonej wcześniej mapie de Pertheesa z 1786 r. miano Stanówki nosi górny bieg obecnej Bystrzycy, na odcinku od okolic Tuchowicza do miejsca, gdzie łączy się ona z rzeką zwaną obecnie Małą Bystrzycą, a wówczas uważaną za właściwą Bystrzycę. Taki stan rzeczy potwierdza jeszcze Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, który daje następującą charakterystykę XIX-wiecznej Stanówki: "rzeczka, wypływa z błot Dębniak i Tama, powyżej Domaszewnicy, w pow. łukowskim, między wsiami Tuchowicz, Jeleniec i Stanin, płynie około wsi Ulany i uchodzi poza Starą Wsią z lew. brzegu do Bystrzycy, praw. dopł. Wieprza." (Stara Wieś to obecny przysiółek Krasewa, posiadający wówczas status samodzielnej wsi.) Tenże Słownik podaje też, iż Tama i Dębniak to "wielkie błoto śród płaskowzgórza na obszarze pow. łukowskiego, między wsiami Tuchowicz, Jeleniec, Stanin i Jonnik. Obszerną przestrzeń pokrywają tu doły i jeziora ze stojącą wodą, trzęsawiska, mokradła porosłe olszyną i wierzbą, mokre łąki i pastwiska. (...) Wody tych błot odprowadza leniwo płynąca rzeczka Stanówka." "Tama, os.[ada] młyn.[arska] (...). Leży śród błot, z których wypływa rzeka Stanówka." Z kolei wydany pod koniec XIX w. Pamiętnik Fizyjograficzny, charakteryzując Tamę i Dębniak, tak pisał o Stanówce: "Od Stanina do Jeleńca środkiem błot płynie (...) rzeczka Stanówka, która sama z siebie bystra nie jest, a że jeszcze grobla młyna bieg jej wstrzymuje, więc wody Stanówki przyczyniają się niemało do zasilenia bagien okolicznych."
Mówienie o dawnej Stanówce jako obecnym górnym biegu Bystrzycy nie jest jednak do końca precyzyjne. Źródła Bystrzycy lokalizujemy współcześnie na obrzeżach rezerwatu Jata, natomiast jeszcze do końca XIX w. początek ówczesnej Stanówki umiejscawiano, jak wynika z przytoczonych wcześniej opisów, w błotach Dębniaka i Tamy. A co z odcinkiem między Jatą a okolicami Tuchowicza? Na wspomnianej mapie Królestwa Polskiego z 1839 r. zaznaczona została w tym miejscu rzeczka Bońkówka. Jej istnienie potwierdza cytowany już Pamiętnik Fizyjograficzny, w którym czytamy: "wody z Wólki Zastawskiej spływają ku południowemu wschodowi do Bońkówki, z tą do Stanówki, potem do Bystrzycy".
Pozostaje ustalić, kiedy rzeka między Tuchowiczem a okolicami Krasewa przestała być określana mianem "Stanówki" i uznana została za Bystrzycę. Najprawdopodobniej proces ten trwał od połowy do końca XIX w., bowiem stan przejściowy rejestruje tenże sam Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. W opisie Bystrzycy podaje on, iż jej początkowy odcinek stanowił strumień Wilkojadka, obecnie będący samodzielną rzeką i zarazem dopływem Bystrzycy. Dalszy bieg Bystrzycy pokrywał się z torem opisywanej w innym tomie Słownika Stanówki. Dawna Bystrzyca właściwa występowała już jako Bystrzyca Mała, nosząca też miano Białowody, i stanowiąca dopływ Bystrzycy głównej. Dodatkowo w okresie przejściowym na odcinku od wsi Świderki do Soból rzeka miała nawet trzy nazwy - "Bystrzyca", "Świder" i "Staninka". Podobieństwo nazw "Stanówka" i "Staninka" jest wystarczająco duże, żeby stwierdzić, iż były to oboczne warianty tego samego określenia. Przy okazji wyjaśnia się geneza nazwy interesującej nas rzeczki, bowiem Stanówka, czy też Staninka, to oczywiście rzeka wypływająca z okolic Stanina.
Czy wyparta przez Bystrzycę nazwa "Stanówka" zniknęła zupełnie, ażeby dopiero później odrodzić się jako określenie znanej obecnie rzeczułki? Cytowany już wielokrotnie Słownik zdaje się wskazywać, iż "po drodze" nazwa ta przylgnęła do jeszcze jednego cieku wodnego. Zawarty w Słowniku opis Ulana wyraźnie stwierdza, iż wieś ta leży nad rzeką Bystrzycą "i jej dopływem Stanówką". Stanówka nie występuje więc tu jako oboczność Bystrzycy, tak jak w innych przytaczanych wcześniej opisach, lecz jako byt samodzielny, zarazem jej dopływ. Cóż to był za obiekt, skoro, jak pamiętamy, obecna Stanówka, stanowiąca współcześnie również dopływ Bystrzycy, jeszcze nie istniała? Niewykluczone, że była to jakaś odnoga Bystrzycy, która, zatoczywszy w okolicy Ulana łuk, wpływała z powrotem do głównego nurtu. Dziś za pozostałość tego dopływu można uznać liczne rozczepienia nurtu, starorzecza i połączone z Bystrzycą rowy.
Ową Stanówkę z opisu Ulana można jednak utożsamiać także z pewną rzeką współcześnie już nieistniejącą, nad którą dawniej położony był Ulan. Nazywała się Ulanka. Pierwsza wzmianka na jej temat znajduje się w dokumencie z 1424 r. Informuje on, iż król Jagiełło nadał szlachcicowi Piotrowi z Lubaczowa sołectwo lenne w Ulanie m.in. z prawem zbudowania młyna na rzece Ulance. Co to była za rzeka? Być może nazywano tak wówczas obecną Bystrzycę. Jednak na mapie de Pertheesa z 1786 r. widać, że młyn ulański stał przy nieopatrzonej nazwą rzeczce przepływającej wzdłuż drogi z Łukowa, biorącej swój początek w okolicach Sętek i Stoku, zaznaczanej także na wszystkich późniejszych mapach, aż po współczesne. Była to zapewne owa Ulanka, notowana do połowy XIX w. (Na marginesie można dodać, iż z mapy de Pertheesa wynika, że do domniemanej Ulanki wpadał jeszcze mały ciek wodny, przecinający szosę łukowską, biorący swój początek na pobliskich ulańskich łąkach. Został on zapewne później włączony w bieg obecnej Stanówki.)
Nazwa "Stanówka", po tym jak została wyparta przez "Bystrzycę", mogła była przylgnąć właśnie do Ulanki. Następnie rzeczka ta, czy to z przyczyn naturalnych, czy w wyniku prac melioracyjnych, zredukowana została do rzędu rowu, występującego zresztą w tej okolicy do dziś, a co za tym idzie zatraciła imię. Zapewne zbiegło się to w czasie z wytyczeniem przebiegu współczesnej Stanówki, która otrzymała swe miano z takiej to racji, że nie było ono aktualnie wykorzystywane, czy też może dlatego, że, tak jak i poprzedniczka, stanowi ona lewy dopływ Bystrzycy, przepływający w dodatku koło Ulana.
